Bu yazıda Donald Super’ın kariyer kariyer seçimi ve gelişimi hakkındaki birbiri ile ilişkili önermelerden oluşan segmental kuramına değineceğim. Super kariyer seçim ve gelişim süreçlerini incelerken Ginzberg’ten etkilenmiş fakat Ginzberg ve arkadaşlarından farklı olarak kariyer seçimine çok sayıda farklı faktörü( cinsiyet,sosyal değişim, sosyoekonomik statü) dahil etmeye çalışmıştır. Super’ın yaklaşımına bakarsak kuramı içerisinde revize ettiği diğer ögelerin yanında “benlik” kavramına yaptığı vurgu ve bu kavramın kariyer danışmanlığı sürecindeki öneminin hiç değişmediğini görürüz. Bildiğimiz üzere benlik kavramına ilk vurgu yapan Carl Rogers olmuştur. Bu noktada Super kuramını oluştururken kişilik kuramlarından da etkilenmiş ve kuramının temelini oluşturmuştur. Super’dan bahsederken meslek ile kariyer arasındaki ayrıma yaptığı vurguya değinmemek olmaz. Mesleği tanımlarken “Bireyin hayatını kazanmak için yaptığı,diğer insanlara yararlı bir hizmet ya da ürün sağlamaya yönelik olan,kuralları toplumca belirlenmiş, belirli bir eğitimle kazanılan bilgi ve beceriye dayalı etkinlikler bütünü” deriz. Super mesleği tanımlarken kişinin para kazanması için yapmak istediği şeyler olarak tanımlamıştır. Super’a göre kariyer; “Bireyin yaşamı boyunca yaptığı tüm uğraşlarını içerek ardışık etkinliklerdir”. Bu noktada kariyerin içinde bireyin meslek öncesi,hobileri,yaşam ve mesleki roller de vardır. Super’dan bahsederken kariyer olgunluğu kavramına da değinmek gerekir.Bu kavram bireyin içinde bulunduğu gelişim dönemine ait gelişim görevlerini yerine getirmeye hazır oluşunu ifade eder. Yaşam boyu bölümünde açıklayacağım mesleki gelişim dönemlerini incelerken kariyer olgunluğu kavramını kendi kariyer gelişim sürecinizi gözden geçirilebilirsiniz.

Yaşam Boyu-Yaşam Alanı Yaklaşımı

Yaşam boyu; bireyin kariyer sürecinin ömür boyu devam edip geliştiğini ifade eder.Kariyer gelişiminin süreç boyutunu temsil eder. Super kariyer gelişimini beş döneme ayırarak inceler. Bu beş dönem; Büyüme,Keşfetme,Yerleşme,Sürdürme,Geri Çekilme dönemleridir.Super bu 5 dönemini maksi döngü kavramıyla dönemler arasında tekrarlayan döngüleri ise mini döngü kavramıyla ifade eder.

1.Büyüme Dönemi

Çocukların oyunlar aracılığıyla yetişkin rollerini deneyerek iş dünyalarına karşı ilk bilgilerinin oluştuğu dönemdir. 4-13 yaş arasını kapsar. Özellikle bu döneme baktığımızda Ginzberg ve arkadaşlarının “fantezi dönemi” olarak tanımladığı döneme benzerliğini görürüz. Çocuğun gelecekle ilgilenmesi, gelecekte başarılı olacağına inanması,gerekli çalışma alışkanlıkları kazanması, çalışmaya karşı tutumların kazanılması bu dönemin görevleri olarak tanımlanabilir.

2.Keşfetme Dönemi

Bireyin mesleklere ilişkin fikirlerinin daha net olmaya başladığı,bugünle gelecek arasında bağlantı kurmaya başlayarak mesleklerin hayatın bir parçası olduğunu anlamaya başladığı dönemdir.Merkezinde kariyer olgunluğu kavramı bulunur.14-24 yaş aralığındaki bireyin kariyer seçimine yönelik net bir fikri,planı oluşmamışsa ilgileri sürekli değişkenlik gösterip buna bağlı yetenek ve değerleri doğrultusunda mesleki yönelimlerde bulunmuyorsa kariyer olgunluğunu değerlendirmek gerekir. Super bu dönemi 3 alt basamağa ayırarak incelemiştir.

2.1.Billurlaşma Basamağı

Bireylerin ilgileri belirginleşir.Düşündükleri mesleğe ilişkin sahip olmaları gereken becerileri ve kendisine uygun olup olmadığını öğrenir.Bu dönemde fırsatlar,ilgiler,değerler( kendisi için ne önemli) fark edilip mesleki hedeflerin belirlenmesi ve bu meslekle ilgili planların yapılması gerekir.

2.2.Belirleme Basamağı

Meslek seçimi için hazır olunmaya başlandığı dönemdir.Bir çok alternatifin arasından  spesifik bir seçim yapılması gereken dönemdir. Bu dönemi daha iyi tanımlamak için bir örnekle açıklayayım; üniversitenin başlarında alanınızla ilgili hangi yolu seçeceğinizi düşünür ve birden fazla alternatif arasında gidip gelirsiniz. Üniversitenin ortalarında ve sonlarına doğru aklınızda daha net planlar vardır.

2.3.Uygulama Basamağı

Kariyer hedefleriniz için plan yapıp harekete geçme basamağıdır.Bu basamakta meslek seçimi ile ilgili eğitimi tamamlayıp işe girmiş olmanız ya da iş başvurusu için öz geçmiş tamamlama,bağlantılar kurma aşamasında olmanız gerekir. Belirleme basamağında verdiğim örneği düşünün. Üniversite bittiğinde çalışmak istediğiniz alan belli olur ve bu alanda çalışmak için harekete geçersiniz.

3.Yerleşme Dönemi

Bu dönem için söylenebilecek en önemli şey; benlik kavramının mesleki role uyarlanmasıdır. Yani yaşam rollerinizi mesleki rollerinize uyarlamak olarak da bakabilirsiniz. Super bu dönemi de 3 alt basamakta ele almıştır.

3.1.Karar Kılma Basamağı

İşe başlangıç aşamasıdır.Tercih ettiğiniz kariyerin size göre olup olmadığını gözden geçirdiğiniz dönemdir.

3.2.Sağlamlaştırma Basamağı

İşteki konumuzun sabitlenip iş hakkında daha yeterlilik sahibi olduğunuz dönemdir. Super’a göre bu dönemde statünün,kıdemin artması beklenir.

3.3.İlerleme Basamağı

Yapılan işte sorumlulukla orantılı artan yüksek pozisyonlara gelmesidir.Baktığımızda özel sektörle ilgili gibi görünse de devlet memuru olarak çalışırken de kademeli bir sistemde kıdem atlamak olarak düşünebiliriz.

4.Sürdürme Dönemi

İş yaşamında yükselmenin durmasıyla statünüzü korumaya çalıştığınız dönemdir. Ayrıca bu dönemde mini döngüler yaşanabilir. Örneğin; 50 yaşındasınız ve işinizde gelebileceğiniz en üst noktaya geldiğinizi düşünüyorsunuz. İşiniz artık sizi tatmin etmiyor ya da önümüzdeki yıllarda bu işi yapmayı sürdürmek istemiyorsanız.Tekrar keşfetme dönemine dönebilirsiniz.

İşinizde devam ediyorsanız bulunduğunuz statüyü kaybetmemek için gelişen teknolojiye uyum sağlayıp işinizle ilgili bilgilerinizi güncellemeniz gereken bir dönemdir.

5.Geri Çekilme Dönemi

Hayatınızda mesleğinize karşı ilginizin azaldığı dönemdir. Bu döneme baktığımızda Super emekliliğe bir anda geçmek yerine aşamalı olarak emekliliğe geçişi anlatmıştır. Kişinin işle ilgili sorumluluklarının yavaş yavaş azaltılarak emeklilikle ilgili ekonomik planlama ve emeklilik sonrası yapılacak aktivitelerin planlamasından sonra emekli olunması gerektiğini söylemiştir. Bana göre emekliliğe geçişte Super’ın kuramındaki gibi bir kademeli geçiş sistemi olması gerekir.Aksi taktirde çoğu insanın emeklilik sonrası boşluğa düştüğü artık kendini üretken hissetmediği dönemler yaşanabilir.

Yaşam alanı; Daha önce bahsettiğimiz üzere bireyin mesleki ve yaşam rollerini ifade eder.Kariyer gelişiminin içerik boyutunu temsil eder.Super’a göre bireyler yaşamı boyunca farkı roller oynar ve meslek bu rollerin(çocuk rolü, öğrenci rolü, boş zaman rolü, vatandaş rolü, çalışan rolü, eş rolü, ev işleri rolü, ebeveyn rolü,emekli rolü) ifade ediliş şeklidir de aynı zamanda.Kişi bir rolü birden fazla yerde oynayabilir.Örneğin; ebeveyn rolünü iş yerinde devam ettirmek ya da çalışan rolünü evde devam ettirmek gibi. Tahmin edersiniz ki bu durum rol çatışmasına yol açabilir.Bu rolleri ele aldığımızda yaşam boyu kısmında açıkladığımız dönemleri gözden geçirelim. Bu rollerin art arda kombinasyonun yaşam boyu-yaşam alanı yaklaşımını oluşturduğunu görebiliriz.

 

YORUM YAP

Yorumunuzu giriniz!
Lütfen adınızı buraya girin